Zasluge za prve opise autizma obično se pripisuju Leu Kaneru koji je u čuvenom radu iz 1943. godine opisao tzv. “autističnu ometenost afektivnog kontakta”. Već krajem naredne decenije pojavljuju se prve publikacije u kojima se ukazuje na preklapanje simptoma autizma sa simptomima vizuelnog oštećenja. Kod dece sa težim oštećenjima vida mogu se opaziti neke karakteristike i oblici ponašanja koji se obično dovode u vezu sa autizmom:

• Ograničena socijalna interesovanja.
• Zakasneli razvoj govora i učestala pojava eholalije (ponavljanja tuđih reči). Slepa deca po pravilu progovaraju nešto kasnije od videće dece. Analiza prvih sto reči slepe dece pokazuje da su one uglavnom usmerene na vlastite aktivnosti i potrebe.
• Pragmatski deficiti, tj. poteškoće da se jezik koristi na ispravan način u određenom socijalnom kontekstu.
• Inverzna upotreba ličnih zamenica. Kao i osobe sa autizmom, neka slepa deca govore o sebi u trećom ili čak u drugom licu. Ova pojava, po svemu sudeći, nije tako česta kako se ranije mislilo.
• Zakasnela pojava simboličke igre i teorije uma. Teorija uma je sposobnost pripisavanja sebi, a posebnom drugim osobama, različitih mentalnih stanja. Ova sposobnost je ključna za razumevanje i predviđanje ponašanja drugih ljudi.
• Stereotipni i ponavljajući pokreti koji su kod slepe dece označeni terminom blindizmi. Neki blindizmi, poput pritiskanja očnih jabučica i netremičnog posmatranja svetla, retko se javljaju kod dece sa autizmom. S druge strane, ljuljanje, lepršanje prstima i mahanje prstima ispred očiju često se javljaju i kod dece sa autizmom. Priroda blindizama nije do kraja istražena. Veruje se da se mogu dovesti u vezu sa senzornom deprivacijom, te da su posebno izraženi kod slepe dece kojoj nije obezbeđena dovoljna stimulacija drugih čula. Pretpostavka da slepe osobe koriste pokrete ruku kao sredstvo da drugima prenesu svoje mentalne slike nije naišla na potvrdu u savremenim istraživanjima. Helmich i Schepman (2023) nalaze da su navedeni pokreti rukama slepih osoba usmereni na vlastita mentalna stanja i da nemaju značajnu komunikativnu funkciju.
• Deca oštećenog vida, baš kao i deca sa autizmom, ponekad prilaze drugim ljudima, dodiruju ih ili njuškaju.
• Razvojna regresija može se dogoditi i kod slepe, kao i kod dece sa autizmom. Čak je i vreme pojave regresije slično. Ona se obično javlja krajem druge i početkom treće godine. Kod neke dece ona se manifestuje naglim zastojem u saznajnom i govorno-jezičkom razvoju, dok ima i one dece koja gube do tada stečene socijalne veštine. Prvi oblik regresije češći je kod slepe, a drugi kod dece sa autizmom.

Ovde su navedene samo najupadljvije sličnosti između autizma i oštećenja vida. Samo po sebi se nameće pitanje da li je reč o simptomima sličnim autizmu ili se kod dece oštećenog vida autizam javlja češće nego u tipičnoj populaciji. Dosadašnje studije ukazuju da je prevalencija autizma kod slepe dece češća nego kod dece urednog vida. To se posebno odnosi na decu čije je oštećenje vida izazvano bolestima mrežnjače, optičkog nerva ili mozga. S druge strane, ako je oštećenje vida nastalo usled promena u optičkom aparatu oka (npr. kod dece sa kataraktom), ne očekujemo značajno učestaliju pojavu autistične simptomalogije. Bolesti koje se u literaturi najčešće dovode u vezu sa istovremenom pojavom teškog oštećenja vida i autizma su Leberova amauroza, hipoplazija optičkog nerva, prematurna retinopatija i, naročito, CHARGE sindrom. Prema tome, procenjena prevalencija autizma kod dece oštećenog vida u velikoj meri zavisi od toga kako je uzorak formiran. Istraživanja, publikovana u protekle dve decenije, pokazuju da bi prevalencija autizma kod slepe dece mogla, u zavisnosti od uzorka, da se kreće u rasponu od 20% do 30%. U jednoj argentinskoj školi za slepe, čak je polovina učenika imala dijagnozu autizma (Jure et al., 2016). Izgleda da su ipak mnogo bliže istini umerenije procene italijanskih autora (Fazzi et al., 2019) koji nalaze da se prevalencija autizma kod dece oštećenog vida kreće u rasponu od 2,8% (kod ispitanika sa cerebralnim oštećenjem vida), dok 8,4% kod osoba sa perifernim oštećenjem vida. U svakom slučaju, brojevi su mnogo veći od onih koji se očekuju u populaciji videćih ljudi, budući da je prevalencija autizma između 1% i 2%.

Skrining i dijagnostika autizma, pod uobičajenim okolnostima, zasnivaju se na primeni standardizovanih instrumenata procene i, naravno, na pažljivom praćenju ispunjenosti dijagnostičkih kriterijuma. Međutim, svi ti instrumenti procene i postojeći dijagnostički kriterijumi za autizam Američke asocijacije psihijatara i Svetske zdravstvene organizacije, zasnivaju se na pretpostavci da dete koje procenjujemo vidi. U suprotnom, oni su praktično neupotrebljivi. U toku je velika debata da li se treba usmeriti na modifikaciju postojećih ili na kreiranje sasvim novih instrumenata procene koji bi bili posebno namenjeni dijagnostici autizma kod dece oštećenog vida. U ovom trenutku, kliničari se uglavnom oslanjaju na slobodnu procenu, koja može biti varljiva, tim pre što mali broj stručnjaka za autizam istovremeno ima temeljna saznanja o specifičnostima razvoja dece oštećenog vida.

Prof dr Nenad Glumbić